24 lutego, 2026
Wydziedziczenie a roszczenia o zachowek
Wydziedziczenie to szczególne postanowienie testamentowe, w którym spadkodawca świadomie odbiera określonej osobie – należącej do grona spadkobierców ustawowych – prawo do zachowku.
W praktyce oznacza to, że osoba taka zostaje całkowicie wyłączona z dziedziczenia: nie tylko nie uczestniczy w podziale spadku na zasadach ustawowych, ale również traci możliwość domagania się części wartości majątku w formie zachowku, który normalnie stanowiłby dla niej minimalną gwarancję udziału w spadku. Wydziedziczenie jest więc najsurowszą formą ograniczenia praw majątkowych najbliższych krewnych i wymaga spełnienia ściśle określonych przesłanek.
Na czym polega zachowek?
Zachowek jest mechanizmem ochronnym w prawie spadkowym. Ma on zagwarantować najbliższym członkom rodziny spadkodawcy udział w majątku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie, co stanowi formę zabezpieczenia ich podstawowych interesów majątkowych. Instytucja ta ma na celu zapobieżenie sytuacjom, w których osoby najbliższe spadkodawcy zostałyby całkowicie pozbawione korzyści ze spadku, mimo że zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego przysługiwałby im określony udział.
Uprawnionymi do zachowku są:
zstępni (dzieci, wnuki) – czyli osoby, które w pierwszej kolejności dziedziczyłyby po spadkodawcy z ustawy,
małżonek – który również należy do kręgu najbliższych spadkobierców ustawowych,
rodzice spadkodawcy (jeżeli brak zstępnych) – ponieważ w takiej sytuacji to oni wchodzą do kręgu osób dziedziczących z ustawy.
Dzięki instytucji zachowku osoby te mogą domagać się części wartości spadku, mimo że nie zostały wskazane w testamencie, a ich roszczenie ma charakter pieniężny i może być dochodzone przed sądem. Zachowek pełni więc funkcję ochronną, zapewniając minimalny udział w majątku spadkodawcy osobom, które ustawodawca uznał za szczególnie bliskie.
Kogo można wydziedziczyć i w jaki sposób?
Wydziedziczeniu podlegają wyłącznie spadkobiercy ustawowi. Aby było skuteczne, musi zostać zamieszczone w testamencie wraz z dokładnym wskazaniem przyczyny, tak aby nie budziło wątpliwości, dlaczego dana osoba została pozbawiona prawa do zachowku. Podstawy wydziedziczenia określa art. 1008 Kodeksu cywilnego, który w sposób precyzyjny wskazuje sytuacje uzasadniające tak daleko idącą decyzję spadkodawcy. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę uprawnioną do zachowku, jeżeli ta:
uporczywie postępuje wbrew zasadom współżycia społecznego, mimo wyraźnego sprzeciwu spadkodawcy, co oznacza długotrwałe, świadome i powtarzające się zachowania naruszające podstawowe normy moralne lub społeczne;
dopuściła się względem spadkodawcy lub jego bliskich umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo dopuściła się rażącej obrazy czci, czyli działała w sposób szczególnie naganny, godzący w bezpieczeństwo, godność lub nietykalność osobistą spadkodawcy lub osób mu najbliższych;
uporczywie nie wykonuje wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych, co obejmuje długotrwałe zaniedbywanie relacji, brak wsparcia, unikanie kontaktu lub niewywiązywanie się z podstawowych powinności wynikających z więzi rodzinnych.
Czy przebaczenie wpływa na wydziedziczenie?
W praktyce pojawia się pytanie, co w sytuacji, gdy przebaczenie nastąpiło po sporządzeniu testamentu z wydziedziczeniem. W doktrynie i orzecznictwie funkcjonują dwa stanowiska:
Przebaczenie niweczy wydziedziczenie, nawet jeśli nastąpiło po sporządzeniu testamentu (m.in. uchwała SN z 19.10.2018 r., III CZP 37/18; uchwała SN z 14.06.1971 r., III CZP 24/71).
Aby wydziedziczenie było nieskuteczne, konieczne jest odwołanie testamentu lub sporządzenie nowego, w którym wydziedziczenie nie zostanie powtórzone (np. wyrok SA w Łodzi z 9.12.2016 r., I ACa 745/16; wyrok SO we Wrocławiu z 24.06.2013 r., I C 284/12).
Przebaczenie nie jest czynnością prawną – nie wymaga więc pełnej zdolności do czynności prawnych ani szczególnej formy. Wystarczy, że spadkodawca świadomie wyraził wolę przebaczenia i można to ustalić na podstawie okoliczności. Jest to akt osobisty i nie może zostać dokonany przez pełnomocnika. Co istotne, przebaczenia nie można odwołać.
W jaki sposób można podważyć wydziedziczenie?
Wydziedziczenie można zakwestionować, jeżeli:
testament jest nieważny, na przykład został sporządzony pod wpływem błędu, groźby, przymusu lub w stanie, który uniemożliwiał spadkodawcy świadome, swobodne i samodzielne podjęcie decyzji dotyczącej treści rozrządzenia. Nieważność testamentu może wynikać również z naruszenia wymogów formalnych, co automatycznie podważa także skuteczność wydziedziczenia;
przyczyny wydziedziczenia są nieprawdziwe, niewystarczające lub nie spełniają ustawowych przesłanek, czyli nie odpowiadają sytuacjom wskazanym w Kodeksie cywilnym. Jeżeli osoba wydziedziczona wykaże, że opisane w testamencie zachowania nie miały miejsca, były incydentalne lub nie miały charakteru uporczywego, wydziedziczenie może zostać uznane za bezpodstawne;
spadkodawca przebaczył osobie wydziedziczonej, co zgodnie z przepisami wyłącza możliwość skutecznego pozbawienia jej prawa do zachowku. Jeżeli zostanie udowodnione, że przebaczenie nastąpiło – niezależnie od formy – wydziedziczenie traci moc, a osoba odzyskuje uprawnienie do dochodzenia zachowku.
W przypadku zainteresowania wsparciem prawnym w sprawie o zachowek zapraszamy do kontaktu.
Zobacz inne artykuły, które mogą Cię zainteresować
